Ίχνη ανθρώπινης πορείας στο χρόνο σμιλεμένα
1999 Βαξεβανάκης Δ _ Δημητρίου Ι _ Νικολιδάκης Π


Θέμα της διπλωματικής εργασίας είναι ο σχεδιασμός ενός «μουσειακού περιβάλλοντος», στην περιοχή του Ηρακλείου της Κρήτης. Ο όρος «μουσειακό περιβάλλον» διευρύνει τα όρια της έννοιας του «μουσείου», ώστε να συμπεριληφθούν στην αποκάλυψη, διατήρηση και ανάδειξη στοιχείων του παρελθόντος ταυτόχρονα τα άκτιστα με τα κτισμένα, τα κενά με τα πλήρη, τα εσωτερικά με τα εξωτερικά.

Η περιοχή στην οποία πραγματοποιείται η επέμβαση βρίσκεται στο λιμάνι του Ηρακλείου μεταξύ των οδών 25ης Αυγούστου και παραλιακής λεωφόρου, ακριβώς στο σημείο όπου βρίσκονται σήμερα τα ενετικά νεώρια. Πρόκειται για μια περιοχή με έντονα τα ίχνη της ανθρώπινης πορείας μέσα στον χρόνο, τα οποία και προσπαθήσαμε να αναδείξουμε. 

Κομβικό σημείο της κρητικής ταυτότητας αποτέλεσε η ανάγκη για ελευθερία, ένας όρος ο οποίο απασχολεί τον κύριο κορμό της διπλωματικής εργασίας. Ο οδηγό μας στη διαδικασία της αποσαφήνισης και κατανόησης της έννοιας της ελευθερίας, είναι το βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη «Ασκητική».  Η πορεία προς την ελευθερία παρουσιάζεται άλλοτε ως μια δύσκολη ανοδική πορεία, που απαιτεί θυσίες και την εκπλήρωση των χρεών, και άλλοτε ως επίμονο και βαθύ σκάψιμο στην ίδια τη φύση του ανθρώπου.

Κατά την ανάγνωση του χώρου ανακαλύπτουμε την έντονη παρουσία της έννοιας των ορίων, η οποία συνδέεται με την έννοια της ελευθερίας.  Διαπιστώσαμε ως ισχυρότερο από όλα τα όρια, το όριο του τείχους, το οποίο δημιουργεί ασυνέχεια χωρίζοντας τον χώρο σε δυο μέρη.  Ισχυρό είναι επίσης και το όριο του δρόμου, το οποίο διαχωρίζει την θέση της περιοχής από τις υπόλοιπες.  Επιπλέον ως όρια λαμβάνονται η θάλασσα αλλά και τα όρια της οικιστικής δραστηριότητας στην περιοχή.

Παράλληλα επιχειρείται μια ιστορική έρευνα στην περιοχή. Η έρευνα επικεντρώνεται  στις τρεις ιστορικές περιόδους, την βυζαντινή, την ενετική και την τουρκοκρατία.  Ο χώρος του παρόντος συνιστά ένα σύστημα χωροχρονικά ασυνεχές, σε ένα παλίμψηστο. Εστιάζουμε επομένως την προσοχή μας στην αλληλοτομία των κατασκευών του ανθρώπου, που βρέθηκαν στον ίδιο χώρο σε διαφορετικό χρόνο.  Από τις αλληλοτομίες αυτές διατηρούνται τα στοιχεία εκείνα, που δεν άλλαξαν στο χώρο και τον χρόνο. Αλλάζοντας το σύστημα του χώρου, διευρύνουμε τα όρια του χρόνου, καθιστώντας την ανάγνωσή μας χωροχρονική.

Για να μετατραπεί όμως η χωροχρονική μας ανάγνωση σε σύνθεση, χρησιμοποιήθηκε η έννοια της ηφαιστειακής λάβας.  Η ηφαιστειακή λάβα σε δεδομένη χρονική στιγμή περιλαμβάνει τρεις χωρικές ιδιότητες-ποιότητες: το υπόστρωμα (στερεοποιημένο), το κυρίως στρώμα (ενεργό) και τον φλοιό.  Έτσι σε πάρα πολύ μικρό χρονοδιάστημα περιλαμβάνει τρεις μορφές της ύλης, οι οποίες μάλιστα επικοινωνούν στον χώρο.  Η ηφαιστειακή λάβα με τη ροή της, έχει τα χαρακτηριστικά της πύρινης πορείας, της οποίας το χρέος είναι να διαπερνά τα όρια που συναντά, κάτι σαν την ανθρώπινη πορεία του Καζαντζάκη.

Η ανάγνωση αυτού του χώρου μέσα από την έννοια της λάβας μας οδηγεί σε δύο παραλληλισμούς: στα θραύσματα (ανθρώπινες κατασκευές) βλέπουμε το κοινωνικό σύστημα με τα υποκείμενα και τις σχέσεις τους, ενώ στη λάβα το επικοινωνιακό σύστημα.  Η πρότασή μας εστιάζει στη «διαπλοκή» τους, ενώ ο τρόπος της διαπλοκής παρέχει την υφή του παραγόμενου χώρου. Ο σχεδιασμός συνεχίζεται μέσα και έξω από το τείχος.  Μέσα από το τείχος χρησιμοποιούμε κάποιες νόρμες και διαδικασίες, ώστε να μπορούν να εκληφθούν ως μία  «αντικειμενική» διαδικασία. Ενώ, έξω από το τείχος, στα νεώρια και την παλιά πόλη, αυτή η «αντικειμενικότητα» καταστρέφεται. Επαναφέρουμε την κυριαρχία της θάλασσας και των νεωρίων με το να υποβαθμίσουμε τον παραλιακό δρόμο. 

Στο σύνολό της η πρόταση συνίσταται στο να αποδοθεί ο χώρος αυτός στην πόλη ως ένα σχήμα αρχαιολογικό, στο οποίο τα θραύσματα τόσο του παρελθόντος όσο και του παρόντος παρέχουν την ανάγλυφη εικόνα ενός δίχως όρια «χωροχρονικού παλίμψηστου».  Αυτή η δίχως όρια χωροχρονική συνύπαρξη και επικοινωνία θραυσμάτων θα μπορούσε να δώσει μια άλλη εικόνα της πραγματικότητας.  Σίγουρα δεν θα μπορούσε να την ανατρέψει.  Θα ήταν ικανή όμως να προδιαθέσει τους ανθρώπους να αναζητήσουν κάτι παραπάνω από την αναγνώριση των αναγκών τους.